Вабо

    Вабо (холера) — аломатлари, сабаблари, юқиши, ташхис, даволаш, олдини олиш

    Вабо — ўткир инфекцион касаллик бўлиб, вабо вибриони (Вибрио чолере) бактериялари туфайли ривожланади ва одатда оғриқсиз ва сувсимон ич кетишига олиб келади. Баъзи беморларда ич кетиши шунчалик жиддий бўладики, натижада ўғир сувсизланиш ривожланади ва у ҳатто ўлимга ҳам олиб келиши мумкин. Кўп одамлар вабо вибрионини бактериялар билан ифлосланган озиқ-овқат ёки сув истеъмоли натижасида юқтириб олишади. Аломатлар йенгил бўлиши мумкин бўлса-да, баъзи аввал соғлом бўлган одамларда бактерияни ютганларидан сўнг 1-5 кун ўтиб кучли ич кетишини ривожланади. Вабо тез тиббий ёрдам талаб қилади. Бемор ҳаётини сақлаб қолишда гидратация (оғир ҳолларда вена ичига) ва антибиотиклар муҳим ўрин тутади.

    ЖССТ маълумотларига кўра, йилига тахминан 1,4 — 4,3 млн. киши вабо касаллигига чалинади ва ўлим даражаси қарийб 28,000-142,000 кишини ташкил қилади. Вабо касаллигига чалинган 10 нафар кишидан фақат биттаси одатий аломатлар ва белгиларни намоён қилади.

    Вабо қўзғатувчиси биринчи бўлиб 1854 йилда олим Филиппо Пачини томонидан ажратиб олинган, лекин бактерия 30 йил ўтиб, мустақил иши давомида Роберт Кох томонидан аниқлангач ва унга қарши курашиш чоралари кашф қилингач кенг танилди.

    Вабонинг аломатлари ва белгилари қандай?

    Вабо аломатлари — сувсимон ич кетиши, шунингдек ахлатда оқимтир материалларнинг (шиллиқ ва ошқозон-ичак тракти ҳужайралари) мавжудлигидир. Ахлат гуруч қайнатмасига ўхшайди. Диарея миқдори жуда кўп бўлиши мумкин; ич кетиш суюқлиги ҳажми 24 соат давомида тахминан 250 см3 / кг ёки катталар учун тахминан 10-18 литр бўлиши мумкин. Одамлар қуйидаги аломатлардан бирини ёки бир нечтасини бошдан кечириши мумкин:

    • Сувсимон ич кетиши (баъзан катта ҳажмларда);
    • Гуруч-сувсимон ахлат;
    • Ахлатдан балиқ ҳидини еслатадиган ҳид келиши;
    • Қайт қилиш;
    • Юрак уришининг тезлашиши;
    • Тери еластиклигининг йўқолиши;
    • Шиллиқ пардалар қуриши (оғизнинг қуриши);
    • Қон босими пастлиги;
    • Чанқоқлик;
    • Мускулларда тортишиш (масалан, оёқ тортишиб қолиши);
    • Хавотир ёки безовталик (айниқса болаларда);
    • Ноодаитй уйқучанлик ёки чарчоқ.

    Кўпинча касалликнинг оғир шаклларида юзага келиши мумкин бўлган бошқа аломатлар қуйидагиларни ўз ичига олади:

    • Қорин оғриғи (тортишишлар);
    • Ректал оғриқлар;
    • Иситма;
    • Оғир қайт қилиш;
    • Сувсизланиш;
    • Сийдик чиқаришнинг камайиши ёки йўқлиги;
    • Вазн йўқотиш;
    • Тутқаноқлар;
    • Шок;
    • Ўлим.

    Касалланган кишиларда ушбу аломатлар ривожланишини олдини олиш учун улар дарҳол сувлантиришга муҳтож, чунки бу белгилар ва аломатлар инсоннинг сувсизланиши ва оғир вабонинг ривожланиши мумкинлигини кўрсатади. Вабонинг оғир шаклларида (тахминан 5% -10%) беморларда буйрак йетишмовчилиги, електролит мувозанатининг бузилиши (айниқса, натрий ва калий) ва комага олиб келадиган оғир сувсизланиш ривожланиши мумкин. Агар сувсизланиш бартараф қилинмаса, бу тезда шок ва ўлимга олиб келиши мумкин. Жиддий сувсизланиш кўпинча биринчи ич кетиши кузатилганидан 4 — 8 соат ўтгач юзага келади ва беморга тегишли ёрдам кўрсатилмаса, 18 соатдан бир неча кун ўтгач беморнинг ўлими билан якун топади. Епидемик чақнашларда тиббий ёрдам яхши ривожланмаган давлатларда ўлим кўрсаткичи 50-60% гача йетиши мумкин.

    Вабо қўзғатувчиси ва касалликнинг юқиши

    Вабо (холера) касаллигини вабо вибриони бактерияси келтириб чиқаради. Бу бактерия грамсалбий, вергулсимон бўлиб, ҳаракатланишини таъминлайдиган узун хивчин ва тўқималарга бирикиш учун керак бўлган тукчалари мавжуд. Вабо касаллигини келтириб чиқариши мумкин бўлган В. чолерае бактериясининг кўпгина серотиплари мавжуд бўлиб, О-гуруҳига мансуб О1 ва О139 каби турлари вабонинг енг жиддий аломатларини келтириб чиқаради. О-гуруҳ бактериялар юзаси турли липополисахарид-оқсил тузилмаларидан иборат бўлиб, иммунологик усуллар билан фарқланади.

    Вабо вибрионининг бу серотиплари томонидан ишлаб чиқарилган токсин А ва Б суббирликдан ташкил топган ентеротоксиндир; ушбу суббирликларнинг синтези учун жавобгар генетик маълумот бактериянинг плазмидларида (генетик елементлар бактерия хромосомалардан ажралиб туради) сақланади. Бундан ташқари, яна бир плазмид пилусни (бактерияни инсон ҳужайраларига бирикишига ёрдам берадиган тукчалар) кодлайди. Ентеротоксин инсон танаси ҳужайраларини ўзининг електролитлари ва сувини чиқаришга ундайди (асосан юқори меъда-ичак йўлларида), сув ва електролитлар чиқарилиб, ​​ичак бўшлиғида йиғила бошлайди ва ич кетиши каби танадан чиқиб кетади. Ентеротоксин дифтерияга олиб келадиган бактериялар томонидан ҳосил бўлган токсинга ўхшайди, чунки ҳар икки турдаги бактериялар ўзларидан токсин ажратади, кейин шу токсин инсон ҳужайраларига киради. Бактериялар одатда ифлосланган сувни ичиш орқали юқади, аммо улар озиқ-овқатларга, айниқса денгиз маҳсулотларига тушиши ва кишини зарарлаши мумкин.

    Вабонинг хавф омиллари

    Бактерияларни ўлдириш учун сув ёки озиқ-овқатни қайта ишламай истеъмол қилган ҳар бир киши, айниқса вабо мавжуд жойларда, ушбу касаллик билан касалланиши хавфи мавжуд.

    Епидемиялар табиий офатлар ёки санитария чиқиндилари сизиб чиқишининг бошқа сабаблари, шунингдек, одамлар учун хавфсиз суюқлик ва озиқ-овқат бўлмаганлигидан келиб чиқади. Бундай ҳолатлар 50 йилдан ортиқ вақт давомида вабо кузатилмаган Гаити мамлакатида кузатилган, йирик зилзила сабаб санитария ускуналари ва сув ва озиқ-овқат тозалаш қурилмалари вайрон бўлган. В. чолерае бактериялар охир-оқибат бирламчи сув манбаларини зарарлаган, натижада 530 000 дан ортиқ одам вабо касаллигига чалинган, 7000 дан ортиқ ўлимга сабаб бўлган. Бу вабо Гаитидан қўшни давлат Доминикан Республикасига ҳам тарқалди.

    Баъзи ривожланмаган мамлакатларда очлик одамларни нотоза озиқ-овқат ва / ёки ичимлик суви истеъмол қилишга мажбур қилишга олиб келиши мумкин, бу еса камбағал аҳоли ўртасида вабо хавфини оширади.

    Бошқа хавф омиллари

    Вабо вибрионлари денгиз суви ичида омон қолиши ва моллюскалар ичида бўлиши мумкинлигига оид баъзи далиллар мавжуд; хом устрицаларни истеъмол қилиш, айниқса, ривожланмаган ва баъзан ривожланган мамлакатларда, вабо хавфи омилидир.

    Баъзи одамлар бошқаларга нисбатан кўпроқ касалланиш хавфига ега. Йетарлича овқатланмайдиган ёки иммунитети заифлашган одамлар вабо касаллигини ривожлантириши мумкин. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, 2-4 ёшгача бўлган болалар касалликга каттароқ ёшдаги болаларга қараганда анча сезгир. Бундан ташқари, тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, биринчи қон гуруҳили беморлар вабога бошқаларга нисбатан икки марта кўпроқ чалинар екан. Ушбу касалликнинг қон гуруҳига боғлиқлиги ҳали тўлиқ тушунилмаган. Шунингдек ахлоргидриядан (меъда ширасида кислотанинг камайиши) азият чекувчилар ва кислота даражасини камайтирувчи дорилар қабул қилувчилар ҳам вабо касаллигига мойил бўлишади, чунки ошқозон кислотаси вабо вибриони, шу жумладан, бактерияларнинг кўп турларини ўлдиришга қодир.

    Вабо касаллиги юқумлими?

    Соғлом катта кишиларни касаллантириш учун тахминан 100 млн. гача вабо бактериялари талаб қилинади. Бу катта миқдордан келиб чиққан ҳолда, касалликнинг тарқалиши учун озиқ-овқат ёки сувнинг жиддий ифлосланиши юз бериши керак ва одамдан одамга тўғридан-тўғри юқиши баъзи епидемик ҳолатлардан ташқари, камдан-кам кузатиилади. Вабо епидемияси кузатилганда бактериялар бевосита ва билвосиа жуда юқумли бўлиб қолади, чунки озиқ-овқатлар ва сув ифлосланиши кенг тарқалади.

    Вабонинг инкубацион даври

    Инкубация даври (бактериялар юқганидан аломатлар намоён бўлишигача вақт оралиғи) бир неча соатдан (6 — 12 соат) беш кунгача чўзилиши мумкин, ўртача у 2 — 3 кун давом етади. Касаллик юқганидан 6-12 соат ўтгач намоён бўлиши жуда тез инкубацион давр ҳисобланади ва даволаш учун дарҳол тиббий аралашув талаб етилади.

    Вабонинг юқумли даври

    Вабонинг юқумли даври бактериялар нажас билан бирга ажралиши биланоқ бошланади. Ич кетиши бактериялар таъсиридан 6-12 соат ўтгач содир бўлиши ва 7 — 14 кунгача давом етиши мумкин. Аломатларсиз (касалланган, аммо ҳеч қандай аломатлар сезилмайди) баъзи одамлар ҳам 7 — 14 кун давомида вабо бактерияларини тарқатади.

    Қайси шифокорлар вабо касаллигини даволашади?

    Аксарият инсонлар йенгил аломатлар ёки ҳеч қандай аломатлари йўқлиги сабабли даволанишмайди ёки уларнинг маҳаллий шифокорлари томонидан даволанишади. Бироқ, баъзи болалар ва бошқа оғир касалликлари бўлган шахсларда, бирламчи тиббий ёрдам ёки педиатрдан ташқари инфекцион касалликлар мутахассиси, гастроентеролог ва / ёки терапевт ёрдами керак бўлиши мумкин.

    Бундан ташқари, епидемиология мутахассислари епидемик ҳудудларга саёҳат қиладиган ёки яшайдиган одамларда вабо касаллигини олдини олиш, даволаш ва баҳолаш бўйича тавсия беришлари мумкин.

    Вабо касаллигини ташхислаш

    Дастлабки ташхис одатда вабо аломатларини аниқланган беморнинг яқинлари томонидан қўйилади, айниқса, агар бемор гуруч қайнатмаси каби ичи кеца ва бемор тарихида мавжуд хавф омиллари таъсири бўлган бўлса. Суюқ диарея кўпинча микроскоп остида кўрилганда, унда кўплаб ҳаракатчан вергулсимон бактериялар (тахминан вабо вибриони) аниқланади. Якуний ташхис диарея суюқлигидан бактериялар ажратиб олингач қўйилади.

    Ўқувчилар вабони ифодалаш учун шунингдек Инабо, Огава ва Хикоджима каби серотиплари сўзларини кўришлари мумкин; улар ушбу вабо вибрионида қайси О-антигенлар (А, Б ёки C сифатида белгиланган О антигенлар) мавжуд еканлигини кўрсатади. Шунингдек вабо бактерияларининг генетик материал аниқлаш учун ПЗР тест ҳам ишлаб чиқилган, лекин улар ҳозирда кенг қўлланилмайди.

    Вабони даволаш

    Ҳар бир тиббий муассаса вабони даволашда ОРТ (оғзаки регидрацион тузлар) билан сувсизланишни олдини олишни тавсия қилади. ОРТ суюқликлари бутун дунё бўйлаб сотувга чиқарилган ва глюкоза ва електролитларни ўз ичига олган қадоқланган идишларда мавжуд.

    Вабода йўқотилган суюқлик ўрнини тиклаш бўйича ЖССТ тавсиялари

    Беморнинг ҳолатиДаволашДаволаш чоралари тавсиялари; ёш ва вазн
    СувсизланмаганОғзаки регидрацион тузлар (ОРТ)·         2 ёшгача болалар: 50-100 мл, кунига 500 мл гача

    ·         2-9 ёш болалар: 100 — 200 мл, кунига 1000 мл гача

    ·         9 ёшдан катта беморлар: талаб қилинганча, кунига 2000 мл гача

    Ўрта сувсизланганОғзаки регидрацион тузлар (ОРТ) (биринчи 4 соатдаги миқдор)·         Чақалоқлар < 4 ой(<5 кг): 200 — 400 мл

    ·         Чақалоқлар 4 — 11 ой (5 — 8 кг): 400-600 мл

    ·         1 — 2 ёшли болалар (8 — 11 кг): 600-800 мл

    ·         2 — 4 ёшли болалар (11 — 16 кг): 800-1,200 мл

    ·         5 — 14 ёшли болалар (16 — 30 кг): 1200-2,200 мл

    ·         14 ёшдан катта беморлар (30 кг ва ундан юқори): 2,200-4,000 мл

    Оғир сувсизланганВена ичига томчилатиб рингер лактат, агар улар мавжуд бўлмаса, юқорида кўрсатилганидек ОРТ·         12 ойликкача чақалоқлар: 30 мл / кг бир соат давомида, кейин 70 мл / кг беш соат давомида

    ·         1 ёшдан катталар: 30 мл / кг 0,5 соат давомида, кейин 70 мл / кг в 2,5 соат давомида

    Ҳар 1-2 соатда бемор аҳволини текшириб туриш ва ОРТ беришни давом еттириш керак. Аҳволида яхшилниш бўлмаса (сувсизланиши аломатлари бўлса), дарҳол вена ичига физиологик еритма юбориш керак. Даволашнинг биринчи 24 соати давомида 200 мл / кг ёки ундан кўпроқ талаб қилиниши мумкин.

    Гўдакларни 6 соатдан кейин, қарияларни 3 соатдан кейин тўлиқ қайта баҳолаш керак. Бемор аҳволи яхшиланса ва суюқликларни ича олса, яна ОРТ беришда давом етиш керак.

    Вабога қарши антибиотиклар

    Умуман, антибиотиклар вабонинг жиддий шакллари учун ишлатилади; улар сувсизланишни камайтириш учун мўлжалланган ва тикланишни тезлаштиради. Вабо оғир ҳолатларда Тетрасиклинлар (сумицином), Доксисиклин (вибрамицин, орасеса, адокса, атридокс ва бошқалар), Фуразолидон (фуроксоном), Еритромисин (Педиазол, Илозон) ёки сипрофлоксацин билан самарали даволанган. Вена орқали суюқлик даражаси ва електролитлар таъминлаш билан қуйидаги антибиотиклар қўлланилади:

    • Тетрасиклин (Сумицин);
    • Доксисиклин (Вибрамицин, Орасиа, Адокса, Атридокс ва бошқалар);
    • Фуразолидон (Фуроксон);
    • Еритромисин (Педиазол, Илозон);
    • Азитромицин (Азитрокс);
    • Сулфаметоксазол / Триметопримдир (Бактрим, Септра);
    • Ампициллин;
    • Сипрофлоксацин;
    • Норфлоксацин (Нороксин).

    Кўпчилик келтириб ўтилган антибиотиклар самарали, бироқ уларни тўғри танлаш учун антибиотикларга сезувчанлик таҳлили ўтказилиши мақсадга мувофиқ бўлади, чунки кўплаб бактериялар, шу жумладан вабо вибрионлари ҳам турли даражада антибиотикларга қаршилик шакллантиришган. Бундан ташқари, бошқа самарали антибиотиклар бўлса, хинолонлардан (масалан, сипрофлоксасин, норфлохаcин) фойдаланилмаслик керак, чунки улар таянч-ҳаракат тизимига ножўя таъсир кўрсатиши мумкин.

    Вабони олдини олиш мумкинми?

    Ҳа, вабони бир неча усул билан олдини олиш мумкин. Ривожланган мамлакатларда вабо касаллиги деярли кузатилмайди, чунки уларда санитарийта протоколларига тўлиқ амал қилинади, сувни тозалаш ва озиқ-овқат тайёрлаш иншоотлари доимий фаолият олиб боради, одамларда қўл ювиш имкони мавжуд. Бу мамлакатларда вақти-вақти билан бу иншоотлар ёки усулларда муаммолар юзага келишига қарамай, улар вабо каби кўплаб касалликларни чеклай олишади.

    Одамлар вабони олдини олиш учун еҳтиёт чораларига амал қилиш, мунтазам қўл ювиш, вабо мавжуд жойларда бўлмаслик ва одамлар билан алоқа қилмаслик, сув ёки бошқа ичимликларни ичишда еҳтиёт бўлиш, озиқ-овқатларни яхшилаб тайёрлаш керак. Бундан ташқари, вабо касаллигини олдини олишга қодир вакцина бор ва уларнинг самарадорлиги 50 -90% гача йетади.

    Вабога қарши вакцина оғзаки бўлиб, инйекциялар унчалик ҳам самарадор емас. Икки вакцина (Шанчол ва Дюкорал) махсус ўлдирилган вабо бактерияларидан иборат бўлиб, ўзларида ентеротоксин сақламайди. Афсуски, ҳар икки вакцина ўртача 2 йил таъсир кўрсатади, бироқ баъзи хабарларга кўра Шанчол 65% ҳолларда 5 йилгача таъсир қилиши мумкин. Ҳар икки вакцина одатда 1-6 ҳафта оралиғи биан икки дозада берилади.

    Афсуски, вакциналар чекланган. Улар вабога дучор бўлиши еҳтимоли мавжуд бўлган кишилар учун мўлжалланган, масалан саёҳатчилар учун.

    Бугунги кунда бутун дунё бўйлаб ушбу касалликни ўрганиш билан шуғулланаётган 30 дан ортиқ университет мавжуд ва улар вабо епидемиёлогияси, патология, иммунология, вакцина ишлаб чиқариш ва бошқа муаммоларни тадқиқ қилишмоқда.

    Вабо якуни қандай?

    Вабо якуни (прогнози) сувсизланиш жиддийлигига ва беморга қанчалик тез ёрдам кўрсатилишига қараб, яхшидан ёмонгача фарқ қилиши мумкин. Вабо даволанмаса, ўлим кўрсаткичи 50-60% ни ташкил етиши мумкин, бироқ даволаш протоколларига амал қилинса ва ўз вақтида бошланса, ушбу кўрсаткич 1% гача камайиши мумкин. Умуман олганда, аломатлар қанчалик йенгил бўлса ва сувсизланиш қанчалик йенгил бўлса, касаллик шунчалик ижобий якун топади.

     

    (Visited 5 times, 2 visits today)
    Rating: 5.0/5. From 1 vote.
    Please wait...
    News Reporter

    Fikr bildirish

    E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy ma'lumotlar * bilan belgilangan

    error: Content is protected !!