Кутир

Кутир

27.04.2018 0 By Davolash.uz

Кутир — юқиш йўллари, патогенези, турлари, аломатлари, ташхислаш, даволаш

Қўтир (лот. сcабиес, рус. чесотка, чесотка) — юқумли тери касаллиги, микроскопик паразит — қўтир канаси, қўтир қичитмаси (лот. Сарcоптес сcабиеи вар. ҳоминис) томонидан чақириладиган акародерматит гуруҳидаги акариаз. Қўзғатувчининг номи қадимги юнонча σάρξ (гўшт) ва κόπτειν (кемириш, ғажиш, кесиш) ва лотинча сcабере (қашилаш) сўзидан олинган. Касалликнинг характерли белгилари қичиш ва папуловезикулёз тошма бўлиб, баъзан тошмаларни қашиш натижасида инфекция тушиши сабаб иккиламчи йирингли елементлар қўшилиши мумкин. Инсонларда қўтирнинг юқори даражада юқимлилиги қўтир канасининг қисқа муддатда инсон терисига кириши билан тушунтирилади. Ушбу вақт оралиғи 15-20 дақиқани ташкил қилади.

Касалликни ўрганиш тарихи

Қўтир касаллигининг биринчи таърифлари 2500 йилдан кўпроқ вақт олдин қайд қилинган. Қадимги Юнонистонда қўтир «псора» атамаси билан бирлаштирилган тери касалликлари гуруҳига киритиларди. Қадимги Римда қўтир «скабиес» дейилган, бу ном бугунги кунгача сақланиб қолган. Ўрта аср китобларида қўтирнинг паразитар табиати ҳақида фикрлар келтирилган. Касалликнинг ривожланишида қўтир каналари ролининг ишончли далиллари фақат оптик микроскоп яратилгандан кейин пайдо бўлди. 1687 йилда италян шифокор Гиован Cосимо Бономо ва фармацевт Диачинто Cестони биринчи марта қўтир каналари ва зарарланишдан сўнг ривожланадиган типик тери аломатлари орасидаги боғлиқликни тасвирлаб бердилар. Айнан улар касаллик микроскопик организм томонидан чақирилган бўлиши мумкинлигини айтишди.

Касаллик етиологияси ва патогенезнинг тўлиқ ва ишончли тавсифи 1844 йилда немис дерматологи Фердинанд Хебра томонидан берилган.

Епидемиология

Қўтирнинг глобал епидемиологик тасвири ҳақида аниқ маълумот йўқ. Единбург (1815-2000 йиллар) ва Дания (1900-1970) бўйича нисбатан ишончли статистик ҳисобот мавжуд. Ушбу маълумотларга кўра, тери касалликлари билан оғриган беморларнинг тахминан 5 фоизи бутун кузатиш даврида қўтир билан касалланишган. Касалланишнинг кескин ортиши уруш вақтида кузатилган ва қўтир аҳолининг 30 фоизигача қисмини зарарлаган.

Қўтир билан касалланишнинг 7-30 йил даврийли тўлқинли хусусияти ҳақида назария мавжуд. Бироқ, бу назариялар жиддий танқидга олинган. Бир қатор скабицидларга қарши чидамлилигининг ривожланиши туфайли қўтир канаси агрессивлигининг сиклик ўсиши ҳақида далиллар мавжуд. Яшаш шароитлари, озиқланиш ва гигиенанинг ёмонлашуви, одамларнинг бир жойда тўпланишига олиб келадиган урушлар, табиий офатлар, очлик ва бошқа ижтимоий ҳодисаларда касалланиш чақнашлари қайд қилинади.

Қўтир билан касалланиш мавсумий характерга ега. Россия ва бошқа яқин МДҲ мамлакатларида бу куз-қиш мавсумидир. Исроил армиясидаги 20 йиллик кузатиш натижаларида ҳам худди шундай маълумотлар олинган. Касалликнинг мавсумийлиги, қисман, каналарнинг биологик хусусиятлари билан тушунтирилади, уларнинг ҳосилдорлиги сентябр-декабр ойларида максимал даражага йетади, шунингдек, совуқ шароит қўтир каналари ташқи муҳитда омон қолишига ёрдам беради. Бундан ташқари, совуқ одамларни бир жойда тўпланишига ундайди ва терлашини камайтиради (чунки тер билан антимикроб пептидлар чиқарилади, уларга қўтир каналари ҳам қисман сезгир бўлади). Ғарбий Африка мамлакатларида ҳам совуқ ва қурғоқ мавсумларда енг юқори касалланиш кўрсаткичлар қайд етилган. Иқлимнинг мавсумийлиги кузатилмайдиган жойларда (Бангладеш, Гамбия, Бразилия) қўтир билан касалланиш ҳолатлари йил давомида тенг тақсимланади.

Қўтир ҳам епидемик, ҳам ендемик кечиши мумкин. Спорадик чақнашлар индустриал ривожланган мамлакатлар учун характерли бўлиб, касаллик асосан уюштирилган ётоқхоналар (ҳарбий казармалар, интернатлар, болалар уйлари, ўқув ётоқхоналари, қамоқхоналар, тиббий муассасалар ва бошқалар) ёки жамиятнинг асоциал қатламларида локализацияланади. Кундуз кунлари бирлашадиган коллектив аъзолари (мактабгача таълим муассасалари гуруҳлари, ўрта ва олий ўқув юртлари ўқувчилари, меҳнат жамоалари) одатда епидемиологик хавфни акс еттирмайди. Бундай мамлакатларда касалланишнинг умумий даражаси паст. Англия ва Уелснинг 1994-2003 йиллар маълумотларига кўра, еркаклар орасида йилига 100 минг киши сонига 351, аёллар учун еса 437 та касалланиш қайд етилган.

Бироқ, бир қатор мамлакатларда касалланишлар анча юқори ва 40-80 фоизга йетиши мумкин. Айниқса, Суб-саҳро Африка халқлари, Австралия ва Янги Зелландия аҳолиси орасида беморлар айниқса кўп, бу еҳтимол, уларнинг иммунитети хусусиятлари ва терининг шох қавати тузилиши билан боғлиқ.

Умуман, ХХ асрнинг охирида қўтир билан касалланганлар сони 300 миллионга йетган (дунё аҳолисининг 5 фоизи).

Қўтирдан дунёда ёш болалар кўпроқ зарар кўради, бу уларнинг қўзғатувчига қарши иммунитети йўқлиги ва касалланганлар териси билан тез-тез алоқа қилиши билан боғлиқ. Россияда вазият бироз бошқача. Асосий хавф — аҳолининг фақат ўндан бир қисмини ташкил етадиган ўсмирлар орасида кенг тарқалган бўлиб, умумий касалланишлар сонининг 25 фоизи уларга тўғри келади.

Юқиш йўллари

Қўтир билан зарарланиш деярли ҳар доим тери билан бевосита контакт қилганда содир бўлади. Жинсий алоқа йўли устундир. Болалар кўпинча касал ота-оналари билан бир тўшакда ётганда касалланишади. Тўпланган коллективларда бошқа бевосита тери контактлари (контактли спорт, болаларни ташиш, тез-тез ва кучли қўл бериб кўришишлар ва бошқалар) амалга оширилади. Гарчи бир нечта қўлланмалар ҳали ҳам қўтирни рўзғор буюмлари (уй-рўзғор буюмлари, тўшак ва бошқалар) орқали юқиши тўғрисида ескириб қолган маълумотларни қайта ёзишда давом еца-да, мутахассислар бундай юқиш йўли жуда кам еҳтимолли деб ҳисоблашади. Истиснолик ҳоллари беморнинг танасида бир неча миллион каналар яшайдиган норвегча қўтир (рус. норвежская чесотка) ҳисобланади (одатда каналар сони 10-20 тани ташкил қилади).

Қўтирнинг узатилишида бевосита тери билан контакт қилиш устунлигини исботловчи асосий тажриба 1940-йилда Мелланбй раҳбарлигида Буюк Британияда амалга оширилган. Ўз ихтиёрлари билан сезилари қўтири бўлган беморлар ҳозирда турган тўшакка ётиб, касалланиш йўлларини ўрганишда қатнашган 272 кишидан фақатгина 4 таси касалланганлиги қайд етилди.

Паразит юқишининг бундай хусусиятлари унинг биологияси ҳақидаги қуйидаги маълумотлар билан изоҳланади:

  • Қўтир канаси кундузи фаол бўлмайди; урғочилар фақат кечки вақт ва тунда юзага чиқади;
  • Канага хўжайин терисига кириб бориши учун тахминан 30 дақиқа керак;
  • Ташқи муҳитда кана тезда вафот етади (21 °C ва 40-80% намликда паразит 24-36 соат ичида ҳалок бўлади), қанчалик иссиқ ва қуруқроқ бўлса, шунча тезроқ; кана фаоллиги ҳатто ундан олдин ҳам йўқотилади.

Ҳозирги кунда кўплаб қўлланмалар қўтир касаллигини фтириаз билан бир қаторда жинсий йўл билан юқадиган касалликлар рўйхатига киритишмоқда, гарчи бу касалликнинг юқиши учун коитуснинг ўзи емас, балки ётоқда таналар ўртасидаги алоқа давомийлиги муҳим.

Қўтир канасининг биологияси ва ҳаёт сикли

Қўтир қўзғатувчиси — қўтир канаси инсоннинг облигат паразитидир. Паразитга жинсий диморфизм характерли: урғочилари еркакларидан икки баробар катта бўлиб, 0,3-0,5 мм гача йетади.

Каналарнинг чатишиши терининг юзасида содир бўлади. Чатишишдан кейин еркак каналар дарҳол нобуд бўлади. Уруғлантирилган урғочи терининг шох қаватида қўтир йўлини шакллантиради ва унда бир кечада 2-4 та тухум қўяди. Тери кератини кана сўлагидаги махсус протеолитик ферментлар ёрдамида еритилади (ҳосил бўлган лизат билан еса озиқланади). Еркак каналар урғочи қўтир йўлида қисқа ён шохчалар ҳосил қилади. Урғочи кана умри давомийлиги 4-6 ҳафтадан ошмайди. 2-4 кундан сўнг тухумдан личинкалар чиқади ва дарҳол терининг юқори қатламида йўлларни шакллантиришни бошлайди. Яна 3-4 кундан сўнг, личинкалар пўст ташлайди ва протонимфга, улар еса ўз навбатида 2-5 кун ичида телеонимфга айланади. Телеонимфа 5-6 кун ичида йетук еркак ёки урғочига айланади. Шундай қилиб йетук кананинг шаклланиши 10-14 кун ичида содир бўлади.

Кана ривожланишининг ҳар қандай босқичида юқумли бўлиши мумкин, лекин кўпинча одамдан одамга қўтир уруғлантирилган йетук урғочи каналар билан юқади.

Кана кундузи фаол емас. Урғочи йўлни кечқурун «қазишни» бошлайди; шу вақт одатий шаклдаги қўтири бўлган беморларда қичишиш кучаяди. Кечаси урғочилар тери сиртига чатишиш ёки тананинг бошқа қисмларига ўтиш учун чиқади (илиқ терида дақиқасига 2,5 см тезликда ҳаракат қилади). Ўшанда юқтириб олиш учун енг қулай вазият бўлади.

Патогенез

Қўтирда клиник тасвир кана ҳаёт фаолияти маҳсулотларига хўжайин организмининг иммун-аллергик реакцияси туфайли юзага келади, шунинг учун барча симптоматика беморни сенсибилизациясидан кейин ривожланади. Бу касалликнинг дастлабки белгилари пайдо бўлишидан олдин узоқ асимптоматик даврини (4 ҳафтагача) тушунтиради. Қайта зарарланган ҳолларда патогенга реакция 24 соат ичида ривожланиши мумкин. Ҳимоя иммунитетининг ривожланиши експериментда қайта зарарланиш қийинлигини ва беморнинг танасидаги такрорий зарарланишида сезиларли даражада камроқ каналар аниқланишини тушунтиради.

Қўтирда қичишиш асосан кананинг сўлаги, тухумлари ва екскрементларига ИВ типли аллергик реакция (секинлашган типдаги гиперсезувчанлик) томонидан чақирилади. Қичишиш оқибатида қашиниш кўпинча бактериялар флораси ( стафилококклар ва стрептококклар ) қўшилиши ва пустулалар (пиодермия) ривожланишига олиб келади. Шундай қилиб, қўтирда тошма полиморфизмга ега бўлади.

Қўтир каналари билан сезилари шикастланишда интерлейкин-4 даражаси ошади. Беморларда шунингдек Тҳ2-тип иммун жавоби кузатилади, бу уларда еозинофилия билан бирга зардобли ИгЕ ва ИгГ ўсиши билан боғлиқ. Бироқ бу сезиларли гуморал иммун жавоби аҳамиятли ҳимоя таъсирига ега емас. Қўтирда гистологик даражадаги ўрганилган ҳужайравий иммунитетнинг аҳамияти катта: каналарни еозионофиллар, лимфоцитлар, гистиоцитлар ва оз миқдорда нейтрофиллалардан ташкил топган яллиғланишли инфилтрат ўраб олади.

Қўтирнинг норвегча шаклида сезилари гиперкератоз кузатилади, яллиғланишли инфилтрат ҳудудларида кўплаб каналар аниқланади (бир беморнинг танасида бир неча миллионтагача). Норвегча қўтир аҳамиятли қичишишни сезмайдиган ёки қаший олмайдиган беморларда пайдо бўлади. Бундай ҳолатлар иммунитетининг танқислигида (ОИТС, глюкокортикостероид ва бошқа иммуносупрессив препаратларни мунтазам равишда қавул қилиш), периферик сезгирликнинг бузилишлари (лепроз, сйрингомиелия, фалажлар, орқа мия сухтаси), шох қаватланишнинг конституциявий аномалиялари, шунингдек заиф беморларда (қариликда ақл заифлашуви, ақлий ривожланмаган, ҳаракати чекланган беморлар ва ҳоказо) кузатилади.

Инфилтратлар узоқ вақт мавжуд бўлганда тугунча шаклидаги скабиоз лимфоплазия шаклланади (нодуляр қўтир), бунда инфилтратлар жуда зич бўлиб қолади ва тери ости томирлари ва ёғ келтчаткасида тарқалади ва лимфома ёки псевдолимфомадаги елементларни еслатади.

Қўтир аломатлари ва белгилари

Қўтирда характерли, лекин мажбурий бўлмаган клиник аломат кечқурун кучаядиган қичиш ҳисобланади. Тери устида еритрематозли папуловезикулёз тошма шаклланади, қашиш жараёнида йирингли елементлар қўшилади ва полиморф тошмалар шаклланиши билан қобиқ ҳосил бўлади. Патогомоник белгиси қўтир йўлларининг мавжудлиги.

Урғочи кана инсон терисига тушганидан сўнг дарҳол йўл «қазишни» бошлайди, тезлиги кунига 0,5-5 мм га йетади. Натижада, терининг юзасида яқиндан қаралганда, сиртдан озгина кўтарилган, 1 мм дан 1 см гача оқ-кулранг рангли чизиқларни аниқлаб олиш мумкин. Йўлнинг олдинги кўр учи унда кана мавжудлиги билан ажралиб туради, кана епидермис орқали қора нуқта каби кўринади. Қўтир йўллари бир-икки кундан кейин, хўжайин организмнинг перитоннел реакция шаклланишида кўринарли бўлади. Кўпинча қўтир йўлларини бармоқлар оралиғида, билакнинг ички юзаси ва олатнинг терисида аниқлаш мумкин. Баъзида қўтир йўллари топилмайди (изсиз қўтир).

Бирламчи тошмалар кичик еритематоз папулалар билан ифодаланади, улар тарқоқ ёки кўп, бирлашган бўлиши мумкин. Вақт ўтиши билан папулалар везикуляр (пуфакчалар), баъзан буллёз (пемфигоид) тошмаларга айланиши мумкин. Тошманинг зўравонлиги паразитлар сонига емас, балки уларнинг ҳаётий фаолияти маҳсулотларига бўлган аллергик реакцияга боғлиқ.

Тошмалар кўпинча (камайиб бориш тартибида) бармоқлар оралиғида, билакнинг букилувчи юзасида, еркакларда билакдан тезда олат ва ёрғоққа ўтади. Сўнг тирсак, оёқ панжаси, қўлтиқ, аёлларда кўкрак остидаги соҳа, киндик соҳаси, камар чизиғи, думбага ўтади. Натижада, юз ва бошнинг сочли қисми терисидан ташқари бутун тана қамраб олиниши мумкин (бу ҳудудлар 3 ёшгача бўлган болаларда барибир шикастланади).

Қичишиш, бирламчи тошмалар ва қўтир излари мавжудлиги қўтирнинг типик шаклининг асосий клиник аломатлари мажмуаси ҳисобланади.

Дерматологияда ташхисни осонлаштирадиган характерли епономик белгиларни ажратиш қабул қилинган:

  • Арди симптоми — тирсаклар ва уларнинг атрофида пустулалар ва йирингли қобиқлар;
  • Горчаков симптоми — ўша жойда қонли қобиқлар;
  • Михаелис симпотми — думбалараро қатламда думғазага ўтувчи қонли қобиқлар ва импетигиноз тошмалар;
  • Сезари симптоми — палпацияда бироз кўтарилганлик кўринишидаги қўтир изларини аниқланиши.

Қашишар кўпинча пиодермия ривожланиши билан бирламчи елементларнинг бактериал инфекцияланишини келтириб чиқаради ва камдан-кам ҳолларда посцтрептококкли гломерулонефритва еҳтимол, ревматик юрак касаллигига олиб келиши мумкин. Баъзида қўтирда пиодермия лимфангит ва лимфоденит билан кечадиган фурункуллар, ектима ва абсцесслар ривожланиши билан кечади. Бир қатор беморларда микробли екзема ёки аллергик дерматит ривожланади, бу еса пиодермия билан биргаликда дерматологияда қўтирнинг асоратли шакллари деб ҳисобланади. Қўтирнинг дерматит ва пиодермия кўринишидаги асоратлари беморларнинг тахминан 50 фоизида қайд қилинади.

Қўтирда бошқа асоратлар ҳам юзага келиши мумкин: импетиго, пиоген пневмония, септицемия, панариций, сарамассимон яллиғланиш, орхоепидидимит, ички абсцесслар, минтақавий лимфаденит.

Болаларда, айниқса чақалоқларда, папуловезикулалар ва қўтир йўллари билан бирга везикулоуртикар тошмалар мавжуд бўлади, намланишлар ривожланади, паронихия ва онихиялар юзага келади. Болаларнинг дастлабки 6 ойлигида қўтирнинг клиник тасвири ешакемини еслатади ва юз, орқа ва думба терисида локализацияланадиган қашиланган ва маркази қонли қобиқ билан қопланган кўплаб пуфакчалар билан характерланади. Кейинчалик кичик везикулалар устунлик қилади, баъзида пуфаклар (пемфигоид шакл). Баъзи ҳолларда болаларда қўтир ўткир екземага ўхшайди, у нафақат каналар локализацияси, балки терининг узоқ соҳаларида ҳам кучли қичишиш билан кечади. Шу сабабли кўпинча уйқу бузилиши, аллергик дерматит каби асоратар, импетиго типидаги пиодермия қайд қилинади. Лимфаденит ва лимфангит юзага келиши, лейкоцитоз, лимфоцитоз, еозинофилия, ЕCҲТнинг тезлашиши, албуминурия кузатилиши мумкин. Чақалоқларда сепсис ривожланиши мумкин. Сўнгги йилларда болаларда аломатлари хира бўлган атипик қўтир кўпайиши кузатилмоқда.

Қўтир турлари

Беморларнинг тахминан 7 фоизида нодуляр (тугунчали) қўтир ривожланади, бунда диаметри 2-20 мм бўлган кўкимтир-тўқ қизил ёки жигаррангли зичланишлар шаклланади ва улар ичида паразит бўлмаса ҳам бир неча ҳата давомида сақланиши мумкин. Аслида, бу зичланишлар лентикуляр папула шаклидаги қўтир йўлининг махсус турини акс еттиради. Бундай елементларнинг пайдо бўлиши сабаби терининг бир жойда кўп тўппланган қўзғатувчи таъсирига лимфоид тўқиманинг реактив гиперплазияси билан жавоб беришга махсус мойиллигидир. Улар кўпинча олат, ёрғоқ, думба, олд қўлтиқ соҳасида, баъзан перианал соҳада қайд қилинади.

Нодуляр қўтир шунингдек скабиоз лимфоплазия ҳам дейилади. Тугунчаларда тирик каналар бўлмаганлиги сабабли, уларнинг пайдо бўлиши хўжайин организмнинг паразитларнинг ҳаёти давомида чиқарган маҳсулотларига маълум иммун-аллергик реакцияси билан изоҳланади. Реинвазия ҳолларида қўтир йўлларисиз ҳам ески жойлардаги скабиоз лимфоплазиянинг рецидиви кузатилади. Тугунчалар кучли қичийди ва айрим ҳолларда уларни даволаш учун кортикостероидли инйекциялар ишлатилади.

Норвегча қўтир 1848 йилда Норвег шифокорлари Бехен ва Даниелссен томонидан тавсифланган. Норвегча қўтир кўпинча иммунитет ёки тери сезгирлигини бузилишлари бўлган беморларда ривожланади, лекин тахминан 40% ҳолларда хавф гуруҳига кирмайдиган одамларда ривожланади ва бу бундай беморларда ирсий мойиллик мавжудлигини еҳтимол қилади. Норвегча қўтир билан касалланганларнинг 58 фоизида еозинофилия кузатилади, 96% ҳолларда ИгЕ даражасининг ортиши (ўртача 17 марта) аниқланди. Клиник жиҳатдан, норвегча қўтир ўзгарувчан оқимтир тангачалар ва акрал тақсимланишли псориазсимон дерматитга ўхшаш бўлади. Одатда, сезиларли гиперкератоз ривожланиши билан тирноқ ости зоналари ҳам жалб қилинади, бунинг оқибатида тирноқ пластинкаси қалинлашади ва дистрофияга учрайди. Баъзи ҳолатларда норвегча қўтир фақат бош териси, юзи, бўйин ва думбаларни шикастлайди. Беморларнинг тахминан ярми ҳеч қандай қичиш сезмайди. Норвегча қўтир билан касалланган беморнинг танасида миллиондан ортиқ тирик паразитлар мавжудлиги сабаб, касалликнинг бундай шакли жуда юқумли ҳисобланади.

«Озодагарлар» қўтири ёки «инкогнито» қўтир уйда ёки касбига кўра тез-тез ювиниб турадиган шахсларда аниқланади. Бундай ҳолатда қўтир каналарининг кўпчилик қисми бемор баданидан механик равишда тушиб кетади. Клиник тасвир намоён бўлишлар минимал сезиларлилик билан типик қўтир клиникасига мос келади. Асоратлар кўпинча қўтирнинг ҳақиқий клиник кўринишини яширади. Енг кенг тарқалган асоратлари пиодермия ва дерматит, камроқ ҳолларда микробли екзема ва ешакеми.

Псевдосаркотоз деб бошқа сутемизувчилардан (кўпинча итлардан) қўтир каналарини (вар. ҳомонисдан фарқ қилувчи С. сcабиеи) юқтириб олишда юзага келадиган касалликка айтилади. Касаллик учун қисқа инкубация даври, қўтир йўлларининг йўқлиги (каналар хос бўлмаган хўжайинда кўпаймайди), очиқ тери қаватлаида уртикар папулалар мавжудлиги характерлидир. Бу шакли одамдан одамга юқмайди.

Ташхис

Қўтир касаллиги ташхиси клиник кўринишларга, епидемиологик маълумотлар ва лаборатория текшириш усулларига асосланиб қўйилади. Ташхисни лаборатория усуллари ёрдамида тасдиқлаш касаллик хира клиник тасвирга ега бўлганида айниқса мумҳим. Касалликни лаборатория тадқиқотлари ёрдамида тасдиқлашнинг қуйидаги усуллари мавжуд:

  1. Қўтир йўлининг кўр охиридан канани игна ёрдамида чиқариб олиш ва қўзғатувчини микроскоп остида ўрганиш. Ушбу усул ескирган ярим бузилган папулаларни ўрганишда самарасиздир.
  2. Микроскоп остида қўтир йўллари соҳасидаги епидермис шох қаватининг ингичка кесиб олинган намуналарини ўрганиш нафақат канани, балки унинг тухумларини аниқлаш имконини беради.
  3. Қўтир йўлининг кўр учидан қон чиқгунига қадар терини қаватма-қават қириб олиш ва уни микроскопияси.
  4. Терини ишқорий препаратлаш усули, терига ишқорий еритма суртилади ва кейинчалик юмшаган тери аспирация қилинади ва микроскоп остида ўрганилади.

Ҳар қандай ҳолда, бемор тери қичишидан шикоят қилганда, айниқса, қичишиш бошқа оила аъзолари ёки уюшган жамоада ҳам мавжуд бўлган бўлса, биринчи навбатда қўтир йўқлигига амин бўлиш керак.

Қўтир изларининг аниқланиши ташхисни ишончли даражада тасдиқлайди. Ташхисни тўлиқ тасдиқлаш учун қўтир йўлини мойсимон модда билан қопланган скалпел ёрдамида очиб, йўли бўйлаб скалпел тиғи билан терининг шох қаватини еҳтиёткорлик билан қириш керак. Олинган тери намуналари предмет ойнасига ўрнатилади ва микроскопия қилинади. Енг яхши натижалар қўл бармоқлари оралиғидан олинган «янги», қашиланмаган тери қириндиларидан олинади. Ушбу усулда 100% ўзига хослиги бўлса-да, унинг сезгирлиги паст.

Калий хлорид кератинни еритиб, каналар ва тухумларни яхшироқ аниқлашга ёрдам беради, аммо ташхис қўйишда қиймати мавжуд бўлган екскрементлари ҳам ериб кетади.

Қўтир излари теригиа ёд еритмаси суртилса, осонроқ аниқланади, излар оч жигаррангга бўялган соғлом тери фонида жигарранг чизиқлар кўринишида бўлади. Ушбу мақсадлар учун чет елда сиёҳ ишлатилади.

Видеодерматоскоп 600 баробар катталаштириб кўрсатганда деярли барча ҳолатларда қўтир йўлларини аниқлаш имконини беради.

Қўтир йўллари ҳар доим ҳам аниқланмаслиги сабабли бир қатор муаллифлар ташхис қўйиш учун қуйидаги амалий ёндашувни таклиф етади: қўтир ташхиси папуловезикулёз тошмалар, пустулёз елементлар, қичиш (айниқса, тунда кучаядиган) ва ижобий оила анамнези мавжуд бўлганда қўйилади.

Даволаш

Қўтир билан касалланганларни даволаш акарицид препаратлар (скабицидлар) ёрдамида қўзғатувчини йўқ қилишга қаратилган.

Тажриба қўтирда рецидив бўлмаслигини кўрсатди, касалликни қайта тикланиши сабаблари даволанмаган кишилардан каналарни қайта юқтириб олиш, даволаш схемаларига амал қилмаслик, тери қопламига қисман ишлов бериш, даволаш курсини қисқартириш ва бошқалар натижасида содир бўлади.

Қўтирни даволаш учун қуйидагилар муҳим:

  • Даволаш фақат шифокор раҳбарлигида амалга оширилиши керак.
  • Биргаликда яшаётган барча беморларни даволаш бир вақтнинг ўзида амалга оширилиши керак.
  • Препарат кўрсатмаларида ёки шифокор томонидан белгиланган даволаниш схемасига қатъий риоя қилиш керак.
  • Препарат юз ва бош терисидан ташқари бутун танага суртилади, 3 ёшгача бўлган болаларда бу соҳаларга ҳам суртиш керак.
  • Тирноқларни калта қилиш ва уларнинг остига препаратни қалинроқ қилиб суртиш керак (қашилаганда тирноқ остида кана тухумлари тўпланади).
  • Ҳар қандай препаратни қўллар билан суртиш керак, бу билакда кўп сонли қўтир мавжиудлигидан келиб чиқади. Агар қов ва оралиқ туклар билан зич қопланган бўлса, препаратни чўтка ёрдамида қўллаш мақсадга мувофиқ бўлади.
  • Даволашни кечқурун олиб бориш керак, бу қўзғатувчининг тунги фаоллиги билан боғлиқ.
  • Беморга даволаш бошланишдан олдин ва тугашидан кейин ювиниш тавсия етилади, хоҳишга кўра ҳар ерталаб препаратларни ювиб ташлаш мумкин, лекин терида експозитися камида 12 соат туриши керак, жумладан кечки пайтда.
  • Чойшаб ва кийимларни алмаштириш даволаш курси охирида амалга оширилади.
  • Болалар, мактаб ўқувчилари, аскарлар ва бошқалар учун 10 кунлик карантин тавсия етилади.
  • 2 ҳафта ўтгач, шифокор билан қайта учрашиш ва иккинчи даво курси кераклигини ҳал қилиш тавсия етилади.

Скабицид препаратларнинг қиёсий самарадорлиги бўйича клиник тадқиқотлар маълумотлари ҳозирги кунда кам. Шунинг учун, турли мамлакатларда, дори афзалликлари фарқ қилади.

Шундай қилиб, АҚШ, Буюк Британия ва Австралияда кўп ҳолларда 5% перметринли крем қўлланилади. Ривожланётган мамалакатлар ва Россияда асосий препарат қиммат бўлмаган бензилбензоатли совун-сувли суспензия ёки малҳам (10% ёки 25% ли) ҳисобланади. Дунёда камроқ даражада моносулфирам (25%), малатион (5%), линдан (0.3-1%), кротамион (10%) дан фойдаланилади. Сўнгги йилларда Россияда французча препарат Спрегал машхур бўлиб бормоқда. Қашшоқ мамлакатларда ҳалигача олтингугуртли малҳам ишлатилади. Ивермектин ектопаразитларни даволаш учун янги инқилобий дори саналмоқда (айниқса, норвегча қўтирни даволашда).

Қўтирни даволашда ишлатиладиган дори-дармонларнинг қисқача тавсифи:

1) Бензилбензоат  — бугунги кунда у турли хил доривор шаклларда чиқарилмқда. Тажрибада бензилбензоат билан ишлов берилгандан кейин кананинг барча фаол босқичлари нобуд бўлиши исботланган, лекин тухумлари омон қолади. Шунинг учун каналарни тухумда ривожланадиган муддатини ҳисобга олиб (максимум 58 соат), даволаш схемаси белгиланади.

2) Пиретрин ва пиретроидлар. Буларда фаол компонент пиритинлардир. Кўпчилик ривожланган мамлакатларда пиретроид перметрин унинг кам заҳарлилиги ва юқори скабицид таъсири туфайли қўтирни даволаш учун афзал билинадиган дори ҳисобланади. АҚСҲда перметрин 1989 йилдан буён қўтирни даволаш учун ишлатилади. Бу препарат ҳам фаол каналарни, ҳам уларнинг тухумларини нобуд қилади (95% ҳоллардан кўпроғида тузалиб кетиш).

Россияда перметрин препарати «МедиФох» (5% ва 20%) номи остида рўйхатдан ўтган, аммо унинг сифати хорижий перметриндан (5%) анча паст.

Синтетик пиретроид Спрегалнинг таркибига киради. Спрегал — французча препарат. Бошланғич таъсир қилувчи модда есдепалетрин, бўғимоёқлилар нерв мембранасининг катион алмашувини бузадиган нейротоксик заҳар. Иккинчи компонент — пиперонил бутоксид — есдепалетрин таъсирини кучайтиради. Препарат кечаси юз ва бошнинг сочли қисми териси юзасидан ташқари бутун танага 20-30 см узоқликдан сепилади. Агар қўтир каналари юзда аниқланса, дори билан пахтани намлаб, юз артилади. 12 соат ўтгач совун билан яхшилаб ювиниш керак.

3) Линдан Россия Федерациясида Якутин сифатида рўйхатга олинган бўлиб, сотувда деярли йўқ. Дунёда кенг қўлланилади, чунки препарат нархи арзон. Бироқ, 1970 йиллардан буён унинг нейротоксик ножўя таъсири ҳақида кўп маълумотлар тўпланган (шунинг учун 2001 йилдан бери Европа Иттифоқида пестицид сифатида фойдаланиш тақиқланган), шунинг учун алтернатив воситалар бўлмаган ҳолда линданни еҳтиёткорлик билан қўллаш керак.

Линдандан хавфсиз фойдаланиш бўйича йўриқнома:

  • Ҳаммом / душдан кейин дарҳол қўлланилмасин;
  • 6 соатдан ортиқ бўлмаган вақтга қолдириш мумкин;
  • Препаратни қисқа муддат оралиғида қайта ишлатмс;
  • Болалар бармоқларини сўрамаслигига еътиборли бўлиш керак;
  • Чақалоқлар, ҳомиладор аёллар, кучли қашиш излари ва терининг екскориатив ўзгаришлари бўлганида ўта еҳтиёткорлик билан қўллаш керак.

4) Кротамин (Юракс) — рандомли клиник текширувларга кўра, самарадорлиги перметрин даражасидан анча паст. Қисқа муддатли еритрема ва конъюнктивит каби ножўя таъсирлари бўлиши мумкин.

5) Олтингугуртли малҳам (серная мазь) (5-10%). Бугунги кунда ривожланган мамлакатларда кўп қўлланилмайди, чунки узоқ ўтириб қоладиган нохуш ҳидга, кийимларда доғ қолишига олиб келади, тери орқали сўрилиб буйракларга потенциал таъсир қилиши, тери ва шиллиқ қаватга қўзғатувчи таъсир кўрсатади. Бироқ, Африкада ва Жанубий Американинг қашшоқ мамлакатларида олтингугуртли малҳам ҳали ҳам арзонлиги туфайли кенг ишлатилади. Қўллаш схемаси: катталар 20% консентрацияли, болалар — 10%, малҳам тери бўйлаб 5-7 кун давомида ҳар куни суртилади. Олтинчи ёки саккизинчи куни бемор кийимлари ва чойшабларини алмаштириб, ювинади.

6) Ивермектин — паразитларга қарши авермектинлар гуруҳидан нисбатан янги бўлган фаол моддалар комплекси бўлиб, турли препаратларда қўтирга қарши восита сифатида ишлатилади. Препарат малҳам, шунингдек инъйекция учун 1%ли еритма (тери остига) сифатида чиқарилади. Кўп йиллар давомида у гелминтозни даволашда муваффақиятли ишлатилиб келмоқда. У кўпгинда ташқи паразитларни ҳам ўлдирадир. Ножўя таъсири кичик ва кам кузатилади. Бироқ препарат одамларда қўтирни даволаш учун фақатгина Франция, Бразилия ва яна бир нечта мамлакатларда рухсат етилган.

Қўтирни олдини олиш

Профилактик чора-тадбирлар ҳажми епидемиологик вазиятга боғлиқ ҳолда аниқланади. Агар қўтир аниқланса, фавқулодда хабарномалар тўлдирилади ва бемор яшаш жойига яқинбўлган СЕС аъзолари хабардор қилинади.

Қайта инфекцияни олдини олиш учун бир ўчоқдаги шахслар биргаликда даволанади. Зарарланган шахслар билан мулоқотда бўлган барча кишилар терига каналарга қарши препаратлар билан бир марталик профилактик ишлов беришади.

Даволанишдан сўнг, кўплаб йўриқномалар бемор алоқада бўлган барча нарсаларни ва чойшабларни қайта ишлашни тавсия етади (махсус спрейлар, иссиқ сувда ювиш). Ташқи муҳитда каналарнинг яшаш қобилиятини сақлаб қолиш кўрсаткичи ва рўзғор буюмлари орқали юқиши билан еҳтимоллиги пастлиги сабабли, бу тавсиялар ҳар бир ҳолатда алоҳида муҳокама қилинади. Янги йўриқномалар ётоқ, юмшоқ мебел ва гиламнга ишлов беришни тавсия етмайди, агар ички кийимлар ишлатилганидан 48 соатдан камроқ вақт ўтган бўлса, уларни қайта ишлатишдан олдин иссиқ сувда ювиб ташлаш тавсия етилади.

Еслатма: Умумий нотўғри тушунчаларга қарамай, қўтир ёмон гигиена билан боғлиқ емас. Қўтир канаси сувга ёки совунга таъсирчан емас. Кундалик душ / ҳаммом қабул қилиш билан касалланиш еҳтимоллиги камаймайди.

Прогнози

Иммунитет сақланиб қолган ҳолатда касаллик ҳаётга бевосита таҳдид солмайди. Ўз вақтида ўтказилган тўғри даволаниш касалликнинг белгилари ва асоратларини бартараф етиш имконини беради. Меҳнат қобилияти тўлиқ тикланади.

Камдан кам ҳолларда, асосан қашшоқ мамлакатларда, қўтир асоратланиши посцтрептокок гломерулонефрит ва еҳтимол ревматик юрак касаллигига олиб келиши мумкин.

Болаларда қўтир оғир пиодермия ва сепсисга олиб келиши, ҳатто ўлимгача олиб бориши мумкин. Норвегча қўтирда прогноз шубҳали, даволаш самарадорлиги паст, баъзан беморнинг интоксикацияланиши туфайли ўлим ҳоллари қайд қилинади.

 

Rating: 5.0/5. From 1 vote.
Please wait...