бепуштлик

бепуштлик

27.04.2018 0 By Davolash.uz

Аёлларда бепуштлик — таснифи, белгилари, сабаб ва омиллари, аёлларга тавсиялар

Бепуштлик нима?

Аёлларда бепуштлик (аёл инфертиллиги) — жинсий йетук ёшдаги аёлларнинг бир йил давомида туғруқ аъзоларига сунъий ёки табиий йўл орқали мунтазам равишда яшовчан, фаол сперматозоидларнинг кириб бориши натижасида ҳомиладор бўла олмаслиги тушунилади. Шунингдек ҳомиладорлик ҳар доим ҳомила тушиши билан кечса ҳам бепуштлик ташхиси қўйилади. Бепушт никоҳ 10-20% ҳолларда қайд қилинади.

Аёллардаги бепуштликни ҳомиладорликни кўтара олмаслик билан адаштирмаслик керак, чунки кўтара олмасликда йетилган ооцит сперматозоид билан муваффақиятли уруғлантирилади, бироқ ҳомиладорлик ембрионогенез босқичида тугайди, бу аборт ёки ҳомила тушиши натижасидир.

Агар аёл жинсий шеригида лаборатория усуллари билан яшовчан бўлмаган, заиф сперматозоидлар аниқланса ёки улар умуман бўлмаса, у ҳолда аёл бепушт ҳисобланмайди.

Бепуштлик муаммоси. Бепуштлик муаммоси бир неча аср муқаддам олдинга қараганда ҳозир анча жиддий. Жинсий инқилоб жиддий жавобгардир, ҳеч бўлмаганда у юқумли касалликларни тарқатиши туфайли. Ва ёшларда фарзанд кўриш истаги тобора камайиб, ҳомиладорлик кечиктирилиши тобора ортиб бормоқда. Агар барча бепушт жуфтликларни 100% деб олсак, 33,3% жуфтликларда еркак бепушт, 33,3% жуфтликларда аёл бепушт ва қолган жуфтликларда ҳар икки томон ҳам бепушт бўлади.

Бепуштлик сабаблари жинсий тизим ривожланиши нуқсонлари, жинсий аъзоларнинг функциялари бузилиши, организмнинг қаттиқ заҳарланиши ва умумий касалликлар, шунингдек, руҳий ва неврологик касалликлар бўлиши мумкин. Бепуштлик ўзи алоҳида касаллик ҳисобланмайди, у ҳар доим тананинг бошқа турли касалликлар натижасида юзага келади. Аёл бепуштлигининг асосий сабаби яллиғланишли касалликлар ҳисобланади.

Ҳайз сикллари физиологияси

Бепуштлик нормал ва бузилган ҳайз сиклларида ҳам бўлиши мумкин. Аёлларнинг табиий ҳайз сикли 21-35 кун давом етади ва кетма-кет уч босқичдан иборат.

  1. Фолликуляр босқич — тухум ҳужайранинг йетилиши (камида 7 кун ва 22 кундан ошмайди);
  2. Йетилган ооцитнинг йетилиши ва озод бўлишли овулятор босқич, фертил даврнинг бошланиши;
  3. Лютеинли — катаболизм, сариқ тана босқичи (13 — 15 кун).

Овуляциядан бир неча кун олдин ва кейинги вақт фертил давр (босқич) деб аталади, бу даврда ҳомиладор бўлиш енг юқори еҳтимолликда бўлади. Бу даврга қадар ва ундан кейин ҳомиладорлик содир бўлиши мумкин емас! Бироқ, турли аёлларда бу босқич ҳайзнинг турли даврларида содир бўлишини тушуниш лозим. Агар сикл ҳомиладорлик билан якун топмаса, демак, организм естроген таъсири остида кейинги давр учун тайёрланмоқда.

Бепуштлик таснифи

Бепуштлик бўлади:

  • Бирламчи— ҳомиладорлик бирон марта содир бўлмаган (туғма гинекологик аномалиялар) ёки (аёллар жинсий аъзолари асоратлари) менархедан (биринчи менструал қон кетишдан) олдин ёки кейин;
  • Иккиламчи— биринчи муваффақиятли ҳомиладорликдан сўнг такрор уруғлантириш содир бўла олмаслик, мутлақ (бедаво) ёки нисбий (давоси бор) бўлиши мумкин.

Аёллар жинсий соҳаси физиологияси ва патофизиологияси тадқиқларига бағишланган айрим манбаларда, бепуштлик тушунчаси қуйидаги турлари билан тўлдирилади:

  • Физиологик. Ерта ёшларда (балоғатга йетишдан олдин) ва пост-климакстик (менопаузадан кейин) даврда бепуштлик нормал деб ҳисобланади.
  • Ихтиёрий. Ёки онгли равишда танланган бепуштлик — медикаментозлардан (дори-дармонлар қабул қилиб ҳомиладорликни тўхтатиш) ёки жисмоний (спирал, бошқа) аппаратлардан фойдаланиш.
  • Вақтинчалик. Узоқ муддатлистресс, организмнинг касалликдан кейинги ёки касаллик давридаги заифлиги натижасида. Шунингдек, баъзи мутахассислар лактацион аменорея — мунтазам емизишнинг бошланғич даврида овуляциянинг тормозланишини ҳам вақтинчалик бепуштлик дея ҳисоблашади.
  • Доимий. Аёллар жинсий аъзоларини бутун ёки қисман олиб ташланиши, жарроҳлик аралашув натижаси ҳисобланади.

Аёлларда бепуштлик аломатлари ва белгилари

Аёллардаги бепуштликни кўрсатувчи енг муҳим белги бу ҳомиладор бўлишига қулай шарт-шароит мавжудлигида бир йил ёки ундан ортиқ вақт давомида ҳомиладор бўла олмаслиги, бундай шароитларга хусусан:

  • Мунтазам жинсий алоқа;
  • Яхши спермограммали жинсий шериги;
  • Контрацепция воситаларининг тўлиқ, узоқ рад етилганлиги;
  • 20 — 45 ёш оралиғида бўлиши.

Бепуштлик кўпинча патогномик (асосий, аниқ) аломатга ега емас ва аломатларсиз ёки билвосита аломатлар билан намоён бўлади. Бепуштлик белгилари анамнез йиғиш, кўрик, жисмоний, лаборатория ва инструментал тадқиқотлар ёрдамида аниқланади.

Анамнез

Мунтазам сикл бузилиши билан боғлиқ аниқ аломатлар ўрганилади: узоқ ёки қисқа муддатли, оғриқли, кўп қон кетиши, ёт ажралмалар ажралиши билан. Бепуштлик инфекцион, ноинфекцион ва жарроҳлик касалликларга хос бўлган билвосита аломатларга асосланиб тахмин қилиниши мумкин.

Жисмоний кўрик

Клиникада жисмоний текширувларда бепуштликнинг мумкин бўлган аломатларига:

  • Тана массаси индекси 20 дан кам ёки 26 дан кўп;
  • Ендокрин бузилишлари белгилари билан терининг ва унумларнингҳолати;
  • Сут безларининг қониқарсиз ривожланиш даражаси;
  • Бимануал гинекологик палпацияда аёлнинг кичик тос органларида оғриқ, зичланиш белгилари;
  • Бачадон бўйни вагинал ойна, колпоскопия орқали кўрилганда гинекологик касалликлар аломатлари.

Лаборатория ва инструментал усуллар

Лаборатория ва инструментал тадқиқотлар жараёнида бепуштликнинг мавжудлигини кўрсатувчи аломатлар қуйидагилар билан белгиланади:

  • Жинсий йўл билан юқадиган касалликлар (ЖЙЙК) учун инфекцион скрининг;
  • Ендокрин бепуштликни истисно қилиш учун гормонал скрининг;
  • Аёлнинг кичик тос аъзолар, қалқонсимон безининг ултратовуш текшируви — гормонал бепуштлик;
  • Гистеросалпингография (ГСГ) — бачадон найи ўтказмаслиги аломатларини истисно қилиш учун рентгенологик текширув;
  • Мия ўсимталарини (турк егатидаги) аниқлаш учунМРТ — ҳайз сиклини назорат қилувчи гормонлар ишлаб чиқаришини секинлаштирган бўлиши мумкин;
  • Кичик тос аъзоларини спирал компютер томографияси (СКТ) — бепуштликнинг анатомик сабаблари;
  • Лапароскопия (қорин бўшлиғи органларининг визуал текшируви) — най-перитонеал бепуштлик, ёпишиб қолиши, бачадон ўсмалари, тухумдонларнинг ретенцион кисталари;
  • Гистероскопия (бачадон бўшлиғининг деворларини текшириш) — бачадон ўсмалари, яллиғланиши, бачадон деворларининг яралари.

Аёлларда бепуштлик сабаблари

Аёлларнинг бепуштлиги — кўплаб муайян сабаблар (омиллар) билан боғлиқ. Ҳар доим ҳам сабаблар аниқ бўлмайди. Баъзи ҳолларда улар ташхисланмайди ёки бир-бири билан бирлашиб, аёл танасига ўтказадиган салбий таъсирни кучайтиради.

Агар бепуштликнинг маълум сабабларини (омилларини) умумийлаштирсак, бир нечта йирик гуруҳларни — бепуштлик сабабларини ажраца бўлади:

  • Репродуктив органларнинг туғма аномалиялари.
  • Репродуктив органларда орттирилган, келиб чиққан:
    • анатомик ва морфологик ўзгаришлар;
    • функционал бузилишлар;
    • модда алмашинуви мувозанатининг бузилиши.

Юқорида келтирилган маълумотлар аёллар бепуштлигининг аниқ (ўзига хос) сабабларини акс еттиради. 35 ёшдан кейин, айниқса, илгари туғмаган аёлларда, бепуштлик хавфи ошиб бораётгани кузатилмоқда.

Бундан олдинги гинекологик касалликлар билан боғлиқ бўлмаган фертиллик пасайишининг иккита сабаби бор:

  • Ёш ўтиши билан физиологик жараёнларнинг секинлашиши;
  • Контрацептивлардан узоқ муддат фойдаланиш.

Контрацептив воситалардан келадиган бепуштлик

Тиббий адабиётларда гормонал контрацептивларни қўллаш тўғрисидаги қарама-қарши фикрлар мавжуд. Тарафдорлар гормонал контрацептивларни қабул қилишни бекор қилгандан кейин «ребоунд таъсири» туфайли бундай воситаларидан фойдаланиш фойдали еканлигини таъкидлашади. Яъни уруғлантириш жараёнини тўхтатувчи омилларни бекор қилиш, естрогенларнинг кескин чиқарилишини рағбатлантиради, шу туфайли ҳомиладор бўлиш еҳтимоллиги ошади. Баъзи ҳолатларда ростдан ҳам шундай бўлади.

Бошқа томондан, контрацепция воситаларидан узоқ муддат фойдаланишдан кейин фертилизация (уруғлантириш) вақтинчалик ёки доимий равишда пасайиши ҳоллари қайд қилинган. Шубҳасиз, ҳақиқат иккаласининг ўртасида. Гормонал препаратларнинг салбий таъсиридан қочиш учун гинеколог маслаҳатларига амал қилиш керак. Контрацепциянинг турли усулларини бирлаштириш мумкин, балки шунда улар бепуштлик сабабларидан бири бўлмас.

Аёлларда иккиламчи бепуштлик сабаблари

Бепуштликнинг сабабларини аниқлаш учун ёрдамга кўпроқ илгари муваффақиятли равишда ҳомиладор бўлган аёллар мурожаат қилишади. Узоқ вақт мобайнида қайта ҳомиладор бўла олмаслик аёлларнинг иккиламчи бепуштлиги деб аталади. Агар ҳомиладорликдан кўнгилли равишда бош тортиш ва ёш омилини ҳисобга олмасак, иккинчи даражали бепуштликнинг енг аниқ сабаблари — бошдан ўтказилган юқумли касалликлар, жумладан инфекцион ёки ноинфекцион етиопатогенезли гинекологик касалликлардир.

Бепуштлик омиллари

Бепуштликнинг деярли ҳар доим кўп сабаблари (омиллари) мавжуд. Тадқиқот ва клиник кузатувлар натижасида бепуштликнинг омиллари бир хил хусусиятларни бирлаштириш асосида тузилган (гуруҳланган), улар қуйидагиларга кўрадир:

  • Бепуштликни келтириб чиқарадиган касалликларнинг патогенезини анатомик жойлашуви;
  • Организмдаги патофизиологик жараёнлар табиати (ендокрин касалликлар, жинсий ҳужайраларни иммунологик рад етиш феномени);
  • Уруғланишга тўсқинлик қиладиган генетик аномалиялар;
  • Турли хил ҳаёт шароитларидаги фертил ёшдаги аёлларнинг психосоматик ҳолати хусусиятлари;
  • Еркак бепуштлиги омилининг таъсири.

Бепуштликнинг бўйин омили

Муваффақиятли уруғлантириш учун аёлнинг бачадонига камида 10 миллион фаол сперматозоид кириши керак. Соғлом аёлнинг вагина муҳити ҳар қандай аёл органимзига бегона агентлар учун тўсиқ бўлади, хусусан, сперматозоидлар учун ҳам. Вагинитда қинда спермийлар нобуд бўлишининг сабаблари патологик жараёнлар билан боғлиқ. Нормал муҳит сперматозоидлар учун мутлақ тўсиқ емас, фаол ҳужайралар шиллиқ билан қопланган бачадон бўйни бўйлаб ҳаракатланади. Бачадон бўйни деворларидаги шиллиқ, епителия ҳужайралари томонидан ишлаб чиқарилади.

Сперматозоиданинг сервикал шиллиқ орқали ўтиши қобилияти қуйидагиларга боғлиқ:

  • Сперматозоидларнинг фаоллиги ва ҳаракатчанлиги;
  • Сервикал шиллиқнинг физик-кимёвий хусусиятлари.

Патологияларда, шиллиқ хусусиятлари ўзгаради ва у ҳатто енг фаол сперматозоидалар учун ҳам тўсиқ бўлиб қолади. Еркак жинсий ҳужайраларининг бачадон бўйнини йенгиб ўтишга қодир емаслиги — бепуштликнинг бўйин омили деб аталади.

Бепуштликнинг бачадон бўйни омили (шиллиқ ёпишқоқлигининг ўзгариши, бошқа хусусиятлар) қуйидагилар натижаси бўлиши мумкин:

  • Аёл жинсий гормонлар ишлаб чиқарилишининг бузилишлари;
  • Бачадон бўйнида яллиғланиш жараёнлари;
  • Бачадон бўйни шиллиғида микрофлоранинг ўзгариши.

Бепуштликнинг най омили

Бачадон найи (фаллопий найи) орқали йетилган тухум ҳужайра тухумдондан бачадон бўшлиғига кўчирилади. Бачадон найлари шиллиқ қавати ҳаракатчан епителия билан қопланган.

Тухум ҳужайранингнинг ҳаракатланиши қуйидагилар натижасида қуйидагилар содир бўлади:

  • Най деворларининг перисталтик ҳаракатлари;
  • Епителий киприкчаларининг тебранма ҳаракати, натижада най суюқлиги оқими юзага келади.

Киприкчаларнинг шикастланиши тухум ҳужайранинг найда патологик бирикишиб қолишини, бачадондан ташқари ҳомиладорлик хавфини келтириб чиқаради. Енг катта салбий таъсир йетилган тухум ҳужайра учун найларнинг тўлиқ ёки қисман ёпиқлиги билан боғлиқ — бу бепуштликнинг най омилидир.

Фаллоп найчаларининг обструкцияси (ўтказмаслиги) бўлиши мумкин:

  • Бачадон найининг дистал (узоқ) бўлимида;
  • Бачадон найчаларининг проксимал (яқин) бўлимида;
  • Найнинг бутун узунлиги бўйлаб.

Обструкциянинг турларини аниқлаш ҳам ташхисий аҳамиятга ега:

  • Қисман;
  • Тўлиқ.

Най ўтказмаслиги — бу бепуштлик омили най бўшлиғининг яллиғланишли ёпшиб қолиши, ўсмалар ўсиши, бошқа сабабларга кўра спазми ёки ёпилиб қолиши натижасида келиб чиқади. Най ўтакзмаслиги ва унинг бўшлиғида суюқлик йиғилиб қолиши билан кечадиган бачадон найи касаллиги — гидросалпинкс деб аталади.

Гидросалпинкснинг оддий сабаблари — қуйидаги яллиғланишларнинг асорати ҳисобланади:

  • Фаллопий найчалари — салпингит;
  • Фаллопий найлари ва тухумдонлар — салпинго-оофорит;
  • Фаллопий, тухумдонлар ва бойламлар — аднексит (ортиқларнинг яллиғланиши).

Тухум ҳужайра йўлидаги тўсиқ қорин оғриғи билан бирга кечиши мумкин. Гидросалпинксни ташхислаш учун рентген текшируви (гистеросалпингография) ва / ёки лапароскопия (қорин бўшлиғининг махсус текшируви) қўлланилади.

Бепуштликнинг сервикал омили

Бачадон бўйни ўртасидаги тешик, шлюз сингари, бачадон бўшлиғини ва қинни бирлаштиради. Шлюзнинг вазифаси ўзини даврий равишда намоён қилади:

  • Ёт агентлар, шу жумладан сперматозоидлар учун кўпроқ вақт бачадоннинг ёпиқлиги;
  • Бачадоннинг тухум ҳужайранини уруғлантиришга интилаётган фаол сперматозоидлар учун очиқлиги.

Бу вазифа сервикал каналнинг шиллиғи билан таъминланади, шиллиқ естрогенлар таъсири остида ҳайзнинг турли даврларида ўзининг физик-кимёвий ва реологик (ёпишқоқлик) хусусиятларини ўзгартиради.

  • Уруғлантиришнинг еҳтимоли юқори бўлган даврда шиллиқ ўз хусусиятларини ўзгартиради, масалан пҲ нордон муҳитдан сперматозоидлар учун қулай — нейтрал ва бироз ишқорли ва камроқ ёпишқоқ ҳолатга келади.
  • Инактив босқичида шиллиқ аёлнинг организмнини патогенлардан ҳимоя қилади.

Агар бачадон бўйни тешиги шиллиғи патологик омиллар таъсири остида спермийларнинг фертил фазага кириб боришига имкон бермаса, бу бепуштликнинг сервикал омили ҳисобланади.

Соғлом аёл организмида сервикал шиллиқ қуйидаги функцияларни бажаради:

  • Протекция (ҳимоя қилиш) ва репродуктив йўлларда сперматозоидлар учун вақтинчалик депо (йиғувчи);
  • Сервикал шиллиқнинг жисмоний тўсиқларини йенгиб ўта олмаган заиф сперматозоидларни ушлаб қолиш;
  • Сперматозоидларни фаоллаштирувчи омилни узатиш, уларнинг ҳаракат фаоллигини мустаҳкамлаш;
  • Сперматозоиднинг капацитацияси ва акросомал реакцияси, яъни сперматозоидни ооцитга кириш қобилияти.

Ташқи бачадон бўйни тешиги — вагинал ойна орқали кўрса бўлади, ички бачадон бўйни тешиги — одатий усуллар ёрдамида текшириш имкони йўқ.

Бепуштликнинг сервикал омили колпоскопия ёрдамида бачадон бўйни тешигининг «қорачиқ аломати»ни аниқлаш орқали аниқланади. Қорачиқнинг ижобий аломати — шаффоф, сувли периовуляр шиллиқдир.

Сервикал омил лаборатория усуллари билан аниқланганда:

  • Шиллиқнинг реологик ва биокимёвий хусусиятларини тадқиқ қилиш;
  • Жинсий алоқадан бироз кейинги спермий ва шиллиқнинг ўзаро таъсири бўйича посткоитал тест (ПКТ). Одатда ПКТни аниқлаш вақти 9-24 соатни ташкил қилади;
  • Курцрок-Миллер периовулятор пробани аниқлаш.

Лаборатория синовлари тажрибали лаборант-мутахассислар томонидан олиб борилади. Тадқиқот натижалари ўрганишнинг тўғри танланган вақтига боғлиқ.

Бепуштликнинг най-перитонеал омили

Қорин бўшлиғи ва ички органлар бир-бирларига тегмаслиги ва ёпишмаслиги учун ичак тутқичи (месентерия) билан ҳимойланган. Ичак тутқичи — қорин бўшлиғининг ички қисмини қоплаган сероз қобиқ бўлиб, қуйидагиларга бўлинади:

  • Ичак тутқичининг париетал барги — ичкаридан ички органларни қорин деворидан ажратиб туради.
  • Ичак тутқичининг висерал барги — инсоннинг барча ички органларини ушлаб туради.

Қорин бўшлиғи сероз суюқлик билан тўлган бўлиб, у органларни ўзаро бирикиши ва ишқаланишдан ҳимоя қилиш учун хизмат қилади. Одатда, барча ички органлар бироз бўшлиқ ҳаракатга ега.

Ичак тутқичига фаллоп найчалари ва бачадон осилган бўлади. Патоген омиллар таъсири остида, бачадон найчалари ва ичак тутқичи ёки қўшни аъзолар ўртасида ёпишишлар ривожланади. Натижада, ичак тутқичи билан ёпишган бачадон найчалари қуйидагиларни йўқотади:

  • Ҳаракатчанликни;
  • Йетарли қон таъминотини;
  • Тўлиқ иннервацияни.

Қорин бўшлиғидаги ёпишишлар натижасида бачадон найлари ўз вазифаларини тўлиқ бажармайди. Қорин бўшлигидаги ёпишишлар таъсири остида бачадон найчаларининг вазифасини бажармаслиги бепуштликнинг най-перитонеал омили деб аталади.

Най-перитонеал омилли бепуштлик сабабларига:

  • Сурункали босқичдаги фибриноз яллиғланишга ўтган кичик тос органларининг яллиғланишли касалликлари (кўпинча ЖЙЙК);
  • Абортдан кейинги асоратлар, тос аъзоларидаги операциялар.

Найларга зарар йетиши ҳайз сиклининг бузилишга, сурункали оғриқ синдромига олиб келади.

Най-перитонеал генезли бепуштлик ёки инфертилликнинг пасайиши қуйидагича намоён бўлади:

  • Бачадон найчаларининг ўтказувчанлиги бузилиши — бепуштликнинг най омили;
  • Кичик тосдаги ёпишиш жараёнлари — бепуштликнинг перитонеал омили;
  • Най ва перитонеал бепуштликнинг биргаликда намоён бўлиши

Най-перитонеал бепуштликни фарқлаш учун ултратовуш текшируви, лапароскопия ва ехография ўтказилади.

Бепуштликнинг иммунологик омили

Нормада аёл иммун тизими бегона оқсиллар — уруғ суюқлиги ва сперматозоидлар кириб келишига специфик антитаналар (АСАТ) ишлаб чиқариш билан жавоб қайтармайди. Сперманинг иммунологик рад етилиши сабаблари ҳали тўлиқ ўрганилмаган.

Аёлларда АСАТнинг пайдо бўлиши, еҳтимол, 2 турдаги аллергик реакциялар туридаги рад етиш реакция ривожланишининг натижаси бўлиши мумкин. Дегенератив яллиғланиш жараёнларида жинсий аъзолар ички юзаларида шиллиқ миқдорининг камайиши натижасида шиллиқ қаватнинг тўсиқ хусусиятлари бузлилиши мумкин. Ҳозирги пайтда бу патология иммунокоррекция, еркин айланиб юрувчи антитаналар миқдорини камайтириш, туғруқ йўллари шиллиқ қаватининг репаратив (тикланиш) жараёнларини рағбатлантириш ёрдамида даволанмоқда.

Бошқа иммунологик патология — бепуштлик омили, аёл организми томонидан ўз тухум ҳужайраларига қарши антиовариал антитаналар (АОА) ишлаб чиқарилишидир. Ўз иммун тизимини бузадиган иммун комплексларнинг пайдо бўлиши сабаблари мураккаб бўлиб, иммунолог шифокорлар ваколатига киради. Барча аутоиммун касалликлар каби бу ҳолатни патогенезнинг ерта босқичларида даволаса бўлади. Ўтиб кетган ҳолатларда прогноз ёмонроқ.

Бепуштликнинг ендокрин омили

Гормонал алмашинувнинг бузилиши ҳайз сиклининг бузилиши ёки унинг йўқлигига олиб келади. Ушбу турдаги бепуштликнинг асосий сабаблари қуйидагилар:

  • Бош мия шикастланишлари оқибати, гипотоламо-гипофизиар мия ўсмалари;
  • Андроген ва естроген гормонлар мувозанатининг биринчиси томонга силжиши (гиперандрогения) — аёллар организмида бу ҳолат тухумдон ёки буйрак усти бези шикастланишларида юзага келади ва поликистоз тухумдонлар синдроми билан бирга кечади;
  • Қалқонсимон безнинг функционал фаоллигининг пасайиши(гипотиреоз) — ҳайз бузилишининг сабаби ҳисобланади;
  • Естроген миқдорининг йетишмаслиги, натижада ҳайз сикли ритми бузилади, туғруқ йўллари шиллиқ қаватининг шикастланишига олиб келади;
  • Липид алмашинувининг бузилиши — йўғ тўқимасининг ортиши ёки камайиши билан бирга кечади ва тухумдонлар вазифасининг заифлашувига олиб келади;
  • Ерта климакс билан боғлиқ гормонал алмашинувнинг бузилиши;
  • Гормонал тизимнинг туғма аномалиялари, туғруқ йўлларининг ривожланмаганлиги билан бирга кечади.

Ендокрин касалликлар ҳайз сиклининг бузилиши, ендокрин касалликларнинг ташқи аломатлари фонида (семизлик, чарчоқ ва бошқалар) аниқланади.

Бепуштликнинг психологик омили

Стресс — организмнинг турли хил огоҳлантиришларга умумий мослашувчанлик реакцияси, организмни (шунингдек гормонлар иштирокида) тартибга солишнинг мураккаб механизмидир. Психологик омилли бепуштликда стресснинг аниқ сабабларини излаш бефойда чунки улар ҳар бир аёл учун индивидуалдир. Умумлаштирилган ҳолда стресснинг сабабчилари қуйидагилардир:

  • Ортиқча салбий маълумот;
  • Мунтазам ҳиссий муносабатлар;
  • Организмнинг физиологик ёки патофизиологик реакциялари.

Сурункали стрессда организмни ҳимояловчи мослашув механизмлари заифлашади. Бионазорат тузилиши (вегетатив асаб тизими, буйрак усти бези гормонлари, гипофиз ва бошқалар) мослашувчанлик йўналишида ишлашни тўхтатади, организмнинг патофизиологик ўзгаришлари юзага келади. Бепуштликнинг психологик омиллари ортида организмнинг патофизиологик ўзгаришлари (жумладан гормонал касалликлар) яширинган бўлади. Психологик бепуштлик сабабларини аниқлаш учун стрессни сабабини излашни тўхтатиш керак, бунинг учун:

  • Стресс омилига муносабатни ўзгартириш. Зиёлилик даражаси унча юқори бўлмаган оилаларда фарзанд кўриш билан боғлиқ муаммолар кузатилмаслиги қайд етилган, бироқ, бундан фарқли ўлароқ, зиёли ва ижтимоий мақоми юқори даражада бўлган аёлар мавҳум ва аниқ стрессдан кўпроқ азият чекади. Жисмоний тарбия, фойдали ҳоббилар, дам олиш, ижобий ҳис-туйғулар гормонал ва руҳий мувозанатни тиклашга ёрдам беради.
  • Малакали психологга мурожаат қилиш. Ҳар доим ҳам стрессни мустақил равишда йенгиб бўлмайди. Муаммолар ҳақида ўйлашни тўхтатиб, бепуштликнинг ҳақиқий сабабларини тушунишга ёрдам берадиган мутахассис топинг.

Бепуштликнинг генетик омиллари

Еркаклар бепуштлигининг генетик омиллари тиббий адабиётларда батафсил ёритилган. Аёллар бепуштлигининг генетик омиллари жуда оз ўрганилган. Генетик илдизларга ега бўлган аёлларнинг бепуштлиги сабабларининг кўп учрайдиган патологиялари маълум.

  • Аёллардаги гиперандрогения синдроми (еркак гормонларининг кўпайиши).
  • Ендометриоз(бачадон деворларининг ўсиб кетиши).
  • Ерта менопауза синдроми.
  • Бирламчи аменорея синдроми (Шеревский-Тернер синдроми).

Шунингдек ирсий бепуштлик билан кечадиган бошқа касалликлар ҳам маълум. Касаллик сабаблари ва келажакда генетик аномалияларни бартараф қилишнинг усуллари — генетик мутахассисларнинг ўрганиш предметидир. Ҳозирги вақтда бепуштликнинг генетик омилларини аниқлаш бўйича лаборатория усуллари ишлаб чиқилмоқда.

Бепуштлик даражалари

Тиббиётда «даража» сўзининг етимологик маъноси патологик жараёнлар интенсивлиги бойича фарқ қилувчи таққослашнинг катталигини англатади. Терминдан фойдаланиш ўхшаш ташхисли беморлар гуруҳига нисбатан маълум (ўзига хос) патологик жараёнларни таққослашда мос келади. Кўпинча, мавжуд бўлган адабиётларда бепуштлик И ва ИИ тур сифатида тавсифланади.

  • Аёлларда 1-даражали бепуштлик. Ёки бепуштлик И — бу аввал туғмаган аёлнинг ҳомиладор бўла олмаслигини ифодалайди. Одатда контрацептив воситалардан фойдаланмасдан мунтазам жинсий ҳаёт бошланганидан кейин бир йил ўтгач ҳомиладорлик кузатилмаса, аёл бепушт ҳисобланади. Бепуштлик И сабаблари юқорида матнда кўрсатилган (бепуштликнинг таснифини қаранг).
  • Аёлларда 2-даражали бепуштлик. Ёки бепуштлик ИИ — бу аввал туққан ёки ҳомиладор бўлган аёлларнинг ҳомиладор бўла олмаслигини назарда тутади. Бепуштлик муддати ҳомиладор бўлишга биринчи уринишларидан бошлаб ўлчанади. Одатда бир йилдан кейин. Бепуштликнинг ИИ сабаблари юқорида келтирилган (бепуштликнинг таснифини қаранг).
  • Аёлларда 3-даражали бепуштлик — ҳомиладор бўлиш қобилиятининг йўқлиги даражасини белгиловчи атама, мавжуд адабиётларда ишлатилмайди.

Бепуштлик гумон қилинганда аёлларга тавсиялар

Мутахассислар муваффақиятли уруғланиш имконини максималлаштириш мақсадида ҳомиладор бўлишга уринишни ҳайз сиклининг 11 дан 18 кунигача амалга ошириш керак деб таъкидлашади. Шуни еслатиш керакки, биринчи кун ҳисоби ҳайз кунининг биринчи кунидан бошланади. Еркакларга ҳар 2 кунда бир мартадан кўп еякуляция қилиш тавсия етилмайди, чунки айнан шундай ҳолатда сперма консентрацияси максимал даражада ушлаб турилади. Иккала шерик ҳам лубрикант ишлатмаслиги керак.

Ва жинсий алоқадан кейин аёл дарҳол ювиниши керак емас. Бундан ташқари, експертлар ҳомиладор бўлиш учун «миссионер» позасида жинсий алоқа қилишни тавсия етади, бунда аёл жинсий алоқадан кейин 15-20 дақиқа тиззаларини букиб, чалқанча ётиши керак.

 

Rating: 5.0/5. From 1 vote.
Please wait...